Otwarte Materiały Edukacyjne to światowa społeczność współpracująca przy tworzeniu wspólnych, powszechnie dostępnych zasobów edukacyjnych, udostępnianych wraz z prawem do ich dalszego wykorzystywania i adaptacji.

Termin Otwarte Materiały Edukacyjne (ang. Open Educational Resources, w skrócie OER, w literaturze polskiej termin ten bywa niekiedy tłumaczony także jako Otwarte Zasoby Edukacyjne) po raz pierwszy został użyty podczas Forum on the Impact of Open Courseware for Higher Education in Developing Countries przy UNESCO w roku 2002.

Otwarte Materiały Edukacyjne to termin określający wiele zróżnicowanych inicjatyw edukacyjnych z całego świata, zorganizowanych zarówno w tradycyjny, jak i innowacyjny sposób, mających różne cele i grupy beneficjentów. Nie istnieje centralna organizacja grupująca, zarządzająca czy standaryzująca procedury OER. Tym niemniej, panuje konsensus co do tego, czym są Otwarte Materiały Edukacyjne, a wielość ośrodków myśli sprzyja szybkiemu rozwojowi ruchu i wiedzy.

Otwarte Materiały Edukacyjne definiowane są najczęściej jako te materiały, które są publicznie dostępne w internecie (bez kontroli dostępu), opublikowane wraz z prawem do dalszego wykorzystania (w tym celu zalecane jest stosowanie tzw. wolnych licencji), i rozwijane w otwarty sposób (z możliwością udziału beneficjentów w procesie redakcyjnym).

Ruch Otwartych Materiałów Edukacyjnych czerpie z doświadczeń wcześniejszego ruchu Open Access, koncentrującego się na promocji otwartej publikacji w internecie prac naukowych. Obecnie ok. 15% czasopism naukowych na świecie stosuje się ściśle do zasad Open Access (tzw. gold OA), a blisko 90% wdrożyło politykę Open Access w pewnym zakresie (tzw. green OA). Rada Europy w rekomendacji numer 1836 (2008) zaleciła stosowanie OER jako metody zwalczania cyfrowego wykluczenia i wyrównywania szans edukacyjnych.

Rola i potencjał OER został potwierdzony w szeregu wyczerpujących raportów opublikowanych przez międzynarodowe instytucje. Wśród najważniejszych należy wymienić:

• raport UNESCO “OER: The Way Forward” - wersja oryginalna, wersja polska, załaczniki
• raport OECD “Giving knowledge for free”,
• raport Hevlett Foundation: “A Review of the Open Educational Resources (OER) Movement”,
• raport Salzburg Research: “Open Educational Practices and Research”.

Ukazał się też szereg prac naukowych i poradników OER, m. in.:

• Harvardzka Biała Księga “The Digital Learning Challenge: Obstacles to Educational Uses of Copyrighted Material in the Digital Age”,
• antologia MIT Press “Opening Up Education”

i inne.

Zainteresowanym wyczerpującą bibliografą OER możemy polecić np. stronę http://learn.creativecommons.org/resources/.

W styczniu 2008 roku została opublikowana Kapsztadzka Deklaracja Otwartej Edukacji (odt, pdf), jeden z kluczowych dokumentów określających cele i metody ruchu OER. Deklaracja była efektem spotkania i wspólnej pracy kilkudziesięcioosobowej grupy pracowników organizacji pozarządowych, przedstawicieli instytucji naukowych i administracji państwowej, nauczycieli i autorów materiałów edukacyjnych z całego świata. W jej tworzenie zaangażowana była Fundacja Nowoczesna Polska. Fragmenty deklaracji opublikowała Gazeta Wyborcza, a podpis pod nią złożyli m. in. Marek Borowski (poseł SDPL), Izabela Filipiak, Bronisław Geremek (poseł PE), Lidia Geringer de Oedenberg (poseł PE), Maria Janion, Igor Janke (Rzeczpospolita), Grażyna Staniszewska (poseł PE), Witold Kranas (OEIiZK), Danuta Kuroń (Uniwersytet Ludowy w Teremiskach), Liga Kobiet Polskich, Marek Niezgódka (ICM Uniwersytet Warszawski), Jan Andrzej Nikisch (Poznańska Fundacja Bibliotek Naukowych), Stowarzyszenie Homo Faber, Kazimiera Szczuka, Krzysztof Tyszkiewicz (poseł, PO) oraz kilkaset innych osób i instytucji.

Jednym z głównych sponsorów projektów OER są duże, międzynarodowe instytucje charytatywne: William and Flora Hewlett Foundation, Shuttleworth Foundation, Open Society Institute, Trust for Civil Society in Central and Eastern Europe i inne. W tworzenie materiałów OER zaangażowanych jest także szereg uczelni, m. in. Massachusets Institute of Technology, Rice University i inne. Amerykańska organizacja Teachers Without Borders rozwija otwarty serwis internetowy OER, którego celem jest wyrównanie szans edukacyjnych na poziomie globalnym.

Od dwóch lat toczy się intensywna debata przy UNESCO International Institute of Educational Planning (IIEP), której celem jest wymiana doświadczeń, wypracowanie dobrych praktyk i stworzenie zestawu wiedzy dotyczącej budowania projektów OER. Ważnymi spotkaniami liderów projektów OER były dwie kolejne konferencje iCommons iSummit: w roku 2007 w Dubrowniku i w roku 2008 w Sapporo.

W Polsce organizacje zaangażowne w tworzenie otwartych projektów edukacyjnych, m. in. Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, Fundacja Nowoczesna Polska, Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego (polski partner Creative Commons) i Stowarzyszenie Wikimedia Polska. Te organizacje i instytucje powołały do życia otwartą Koalicję Otwartych Materiałów Edukacyjnych, której celem jest promowanie metod, ideałów i dobrych praktyk OER. W związku z uruchomieniem kilku dużych projektów OER (w tym przez Ministerstwo Edukacji Narodowej) na świecie Polska postrzegana jest jako jeden z liderów innowacji w edukacji.

Wybrane projekty Otwartych Materiałów Edukacyjnych:

Wolne Podręczniki
www.wolnepodreczniki.pl

Wolne Podręczniki to książki pisane przez nauczycielki i nauczycieli. Powstają one w zgodzie z ideałami ruchu wolnej kultury, czyli z przekonaniem, że nasze wspólne dziedzictwo — ludzka wiedza — powinno być dostępne i otwarte dla wszystkich. To my, nauczycielki i nauczyciele, najlepiej wiemy, jak podręczniki powinny być zbudowane, by zachwycić i przyciągnąć uczniów. Wolne Podręczniki tworzy społeczność pracująca wspólnie na witrynie wiki. Witryna ta umożliwia wielu autorom jednocześnie wspólne pisanie, komentowanie i poprawianie kolejnych modułów podręcznika.

Connexions
www.cnx.org

Connexions to platforma sieciowa prowadzona od 1999 roku przez pracowników amerykańskiego Rice University, która umożliwia zbiorowe tworzenie, łatwą publikację oraz swobodną wymianę materiałów naukowych i edukacyjnych.

Kolekcja Connexions ma postać modułową – zawiera ponad 7000 modułów, które można razem łączyć w materiały kursowe lub podręczniki. Przykładem może być podręcznik „Sygnały i systemy”, przygotowany przez wykładowcę wydziału inżynierii elektrycznej, a zawierający moduły przygotowane przez kilkunastu innych nauczycieli akademickich.

W tworzeniu modułów uczestniczą profesorowie kilkunastu różnych uniwersytetów w USA, Europie i Azji, a wolontariusze tłumaczą treści na kilka różnych języków. Z zasobów Connexions korzystają ludzie z całego świata (m.in. dzięki tłumaczeniom), na przykład organizacja Teachers Without Borders, szkoląca nauczycieli w Iraku w ramach projektu USAID.

Aby umożliwić swobodną wymianę i współpracę, wszystkie treści są dostępne na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa.

WikiEducator
www.wikieducator.pl

WikiEducator to powiązany z Wikipedią projekt edukacyjny, działający od 2006 roku, a od 2007 roku otrzymujący wsparcie Open Society Institute oraz Commonwealth of Learning (organizacji edukacyjnej współtworzonej przez Wspólnotę Narodów). Celem projektu jest stworzenie zasobu wolnodostępnych materiałów edukacyjnych w oparciu o technologię Mediawiki – umożliwiającą swobodną, wspólną współpracę i wykorzystywaną również w serwisie Wikipedia.

W projekcie WikiEducator uczestniczy obecnie ponad 6000 wolontariuszy, którzy umieścili w serwisie prawie 8000 materiałów edukacyjnych. WikiEducator jest projektem międzynarodowym – najwięcej współpracowników pochodzi z Azji i Afryki.

Dobrym przykładem treści dostępnych w serwisie jest zestaw materiałów do nauczania biologii w szkole podstawowej, przygotowane przez pracowników Saint Michael’s College w USA. Materiały obejmują plany lekcyjne, wskazówki dla nauczycieli, ilustrowane opisy eksperymentów, materiały dla uczniów, itd.
Celem projektu jest nie tylko tworzenie treści edukacyjnych, ale także zwiększanie kompetencji nauczycieli – serwis prowadzi darmowe kursy z wykorzystywania technologii wiki.

Tworzone treści są dostępne na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych zasadach.

Free High School Science Textbooks
www.fhsst.org

W ramach prowadzonego w Południowej Afryce projektu Free High School Science Textbooks powstają podręczniki do nauczania matematyki i przedmiotów ścisłych na poziomie szkoły średniej. W tworzeniu treści uczestniczą wolontariusze – naukowcy, studenci i pracownicy komercyjnych firm, także spoza Południowej Afryki.

Członkowie projektu opracowali już podręcznik do nauk przyrodniczych, a w fazie zaawansowanej są podręczniki do matematyki, chemii i fizyki.

Treść podręczników jest swobodnie dostępna na licencji GNU Free Documentation Licence.
Podobny projekt jest realizowany od niedawna w Californii, USA (California Open Source Textbook Project), w ramach którego powstaje podręcznik do nauki historii, oparty na miejscowych podstawach programowych i wykorzystujący treści dostępne w Wikipedii.

OpenLearn
http://www.open.ac.uk/openlearn/home.php

OpenLearn to otwarta platforma edukacyjna prowadzona przez The Open University, brytyjską uczelnię prowadzącą od 1969 roku nauczanie na odległość z pomocą telewizji. Uruchomiony w 2006 roku serwis zawiera treści odpowiadające kilkunastu tysiącom godzin lekcyjnych – w dużej mierze są to materiały kursowe wykorzystywane na zajęciach Open University, wraz z materiałami pomocniczymi (często w formie multimedialnej).

Platforma OpenLearn zapewnia dostęp do takich narzędzi jak fora dyskusyjne, wideo-konferencje, prywatne wirtualne notatniki dla uczniów czy aplikacje do tworzenia map myśli. Częścią projektu jest serwis LabSpace, w którym każdy ma możliwość modyfikować i ulepszać dostępne materiały.

Wszystkie treści w serwisie OpenLearn są dostępne na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach. Sam serwis został stworzony z wykorzystaniem oprogramowania dostępnego na wolnych licencjach.