1 stycznia 2010 roku kończy się okres ochrony prawami autorskimi dzieł Witkacego, Romana Dmowskiego, Zygmunta Freuda, W.B. Yeatsa i tysięcy innych twórców zmarłych w roku 1939. Oznacza to, że będą one mogły trafić do cyfrowych bibliotek i być wykorzystywane bez ograniczeń. Podczas obchodów Dnia Domeny Publicznej w Bibliotece Narodowej przedstawiciele organizacji pozarządowych, bibliotek, instytucji kultury i prawnicy debatowali nad stanem udostępniania zasobów kultury w Polsce. Wnioski z tej dyskusji nie są optymistyczne.

Polskie obchody Dnia Domeny Publicznej zorganizowała po raz drugi Koalicja Otwartej Edukacji, zrzeszenie instytucji edukacji i kultury promujące otwarty dostęp do wiedzy. Odbyły się one w siedzibie Biblioteki Narodowej.

Podczas obchodów zaprezentowano multimedialną prezentację na temat domeny publicznej stworzoną przez członków Koalicji, odbyły się warsztaty z zakresu udostępniania zasobów kultury prowadzone przez dr Alka Tarkowskiego (Creative Commons) i Jarosława Lipszyca (Fundacja Nowoczesna Polska), a Piotr Waglowski (prawo.vagla.pl) przedstawił analizę prawną problemów związanych z domeną publiczną.

W praktyczny sposób do obchodów dnia domeny publicznej przygotowują się biblioteki cyfrowe – takie jak biblioteki akademickie skupione w Federacji Bibliotek Cyfrowych czy serwis Wikiźródła udostępniający historyczne materiały źródłowe – które od 1 stycznia będą udostępniać stopniowo uwolnione w tym roku dzieła. Swoisty happening urządza biblioteka Wolne Lektury, która zamierza udostępnić wiersze Czechowicza i teksty Witkacego punktualnie o godz. 12, a następnie powiadomić o tym wszystkich użytkowników biblioteki na blogu, w społecznściowych i emailami.

Z szansy, jaką jest przejście utworów do domeny publicznej, zamierzają też korzystać wydawcy. Wydawnictwo Jirafa Roja szykuje specjalą edycję „Narkotyków” Stanisława Ignacego Witkiewicza. Trafi ona do księgarń już 4 stycznia.

Wśród problemów zdefiniowanych w toku dyskusji najważniejsze dotyczą braku ochrony domeny publicznej. W Polsce domena publiczna jest słabo rozumiana i wspierana. W polskim prawie brak nawet używanej na całym świecie nazwy „domena publiczna”, bo autor tłumaczenia konwencji berneńskiej (której Polska jest sygnatariuszem) użył w odpowiednim jej miejscu sformułowania „własność publiczna państwa”. Z braku systemowej ochrony prawa do dysponowania dziełami nie objętych ochroną wynika szereg trudności i problemów.

Kluczowym zagrożeniem jest brak gwarancji dla samego dalszego istnienia domeny publicznej.

W Polsce instytucje takie jak biblioteki cyfrowe nie mogą być pewne, czy podejmowane przez nie niezmiernie kosztowne wysiłki digitalizowania i udostępniania kultury nie zostaną zniweczone poprzez np. kolejne przedłużenie okresu obowiązywania praw autorskich. Przykładem mogą być choćby dzieła twórców, którzy do domeny publicznej przeszli w tym roku. Utwory Stanisława Ignacego Witkiewicza już były w domenie publicznej i można je było swobodnie wykorzystywać. Po raz pierwszy trafiły do domeny publicznej w roku 1964, kiedy upłynął 25 letni okres obowiązujących wówczas praw autorskich. Kiedy w roku 1994 prawa przedłużono do lat 50 nie zostały one objęte, ale w roku 2001 prawa autorskie ponownie przedłużono do lat 70 po śmierci autora i dzieła Witkacego przez ostatnie 8 lat nie mogły być swobodnie wykorzystywane. Problemy z tym związane dotknęły m.in. teatry, które chciały wystawiać jego sztuki, ale nie miały pewności w jaki sposób uzyskać odpowiednie zgody.

Innym problemem jest funkcjonowanie technicznych zabiezpieczeń czy też ‘zawłaszczanie’ utworów przez odpłatne bazy danych, które mogą ograniczać dostęp do utworów w domenie publicznej, niezależnie od zasad prawa. Działania takie są kontrowersyjne, ponieważ wg globalnie przyjętych założeń nic nie może hamować dostępu i określać zakresu wykorzystania dzieł, do których wygasła ochrona.

Jak wskazywali prelegenci niepokojący trend wydłużania okresu obowiązywania praw autorskich grozi zniweczeniem dotychczasowych wysiłków instutucji edukacji i kultury, utrudnieniem dostępu do zasobów kultury i wzrostem kosztów edukacji. Wskazywano przy tym, że np. w związku z równym dostępem do rynku ceny książek będących w domenie publicznej są wielokrotnie niższe od książek z treściami prawnie zastrzeżonymi.

Obchody Dnia Domeny Publicznej dowiodły, że problematyka domeny publicznej obejmuje szereg złożonych i wzajemnie zależnych od siebie regulacji prawnych. Działania mające na celu wprowadzenie systemowej ochrony prawnej domeny publicznej mają swoje uzasadnienie w aktach prawnych. Zaniechanie tych działań grozi erozją całego systemu dostępu i wykorzystania dóbr kultury.

Kontakt dla prasy: Jarosław Lipszyc +48 662 01 22 61, Tomasz Ganicz +48 513 319 816

Adres strony Dnia Domeny Publicznej

Zdjęcia do wykorzystania:
Wikimedia Commons
Flickr

Lista twórców przechodzących do domeny publicznej

January 1, 2010 ends a period of the protection of copyright works of Witkiewicz, Roman Dmowski, Zygmunt Freud, WB Yeats, and thousands of other artists who died in 1939. This means that they are available through digital libraries and can be used without any restrictions. During the celebrations of Public Domain Day in the National Library representatives of NGOs, libraries, cultural institutions and lawyers debated on the state of the resource-sharing culture in Poland. Conclusions from this discussion are not optimistic.

Polish Public Domain Day celebrations was organized for the second time by Coalition for Open Education, a group of non-governmental organizations and institutions working in the fields of education, science and culture and promote open access to knowledge.

During the event members of the Coalition presented a multimedia presentation on the public domain, held a workshop on cultural resource sharing led by Dr. Alek Tarkowski (Creative Commons) and Jaroslaw Lipszyc (Modern Poland Foundation). Piotr Waglowski (prawo.vagla.pl) presented a legal analysis of problems related to the public domain.

Digital libraries were prepared in practical way for the public domain celebration. For instance academic libraries gathered in the Digital Libraries Federation, or a service Wikiźródła (ang. Wikisource) providing historical source materials, which from 1 January are made available to public progressively. Specificity happening arranged school internet library Wolne Lektury, which intended to make available Czechowicz’s poems and Witkacy’s works exactly at 12 pm., and then notifed all readers of the library blog, people registered in social networks and others interested in public domain issues via emails.

The transition works to the public domain is also opportunity for publishers. Jirafa Roja Publishing House is preparing special edition of „Narkotyki” (“Drugs”) by Stanislaw Ignacy Witkiewicz, which enters the bookshops on 4 January.

Among the problems defined during discussions the most important concern is the lack of protection of the public domain. In Poland the public domain is poorly understood and supported. In Polish law the term „public domain” is not even used like all over the world, because the author of a translation of the Berne Convention (to which Poland is a signatory) used the phrase ‘nation public ownership’. The absence of systemic protection of the public domain effects in a number of difficulties and problems.

A key risk is the lack of guarantee for the constant existence of the public domain.

In Poland, institutions such as digital libraries can not be certain that their extremely costly endeavor of digitalisation and sharing of culture will not be captured by further extension of the copyright holder. One example is the work of Stanislaw Ignacy Witkiewicz, who went into the public domain this year. His works were already in the public domain and everyone was able to freely used them. For the first time brought into the public domain in 1964, when a 25 years period of existing copyright laws has elapsed. When in 1994 the law was extended to 50 years Witkacy’s works have not been covered, but in 2001, copyright was extended again to 70 years after the death of the author and the work by Witkiewicz could not be used freely again for 8 years. Also theaters have to face similar challenges. Theaters which wanted to expose his art, were not sure how to obtain appropriate consent.

Another problem is the technical security or works’ appropriation by commercial database, which may restrict access to works in the public domain, regardless of the principles of law. These actions are controversial, because according to globally accepted principles, nothing can hinder access and define the scope of use of works for which protection has expired.

As speakers pointed to a worrying trend of extending copyright threatens the efforts made so far by education and culture institutions, which may result in hindering access to cultural resources and increasing the cost of education. It was also pointed out that according to equal access to the market prices of books in the public domain are lower than the book protected by copyright.

Public Domain Day celebrations demonstrated that the public domain consists of a series of complex and mutually dependent on each other regulations. Activities aimed at introducing a system of legal protection in the public domain are grounded in legislation. Abandon of these actions threatens the erosion of the whole system of access and use of cultural goods.

Karolina Grodecka, Jarosław Lipszyc, Kraków, Warszawa 2010