Otwarta nauka
11 listopada 2011

Otwarta nauka, otwarta wiedza, otwarte badania (open science, open knowledge, open research) to stosunkowo nowe terminy, które pojawiły się niedawno, wyrosły one na gruncie dużo starszych społecznych działań i ruchów Free Software, Open Source Movement oraz Open Access Movement, skupiających się na tworzeniu wolnego oprogramowania czy otwieraniu publikacji naukowych. To dzięki nim dziś możemy mówić o tym, że świat nauki poszukuje nowych metod i form działania a wiele już w komunikacji naukowej zmienił.

Przyjmuje się, że termin otwarta nauka obejmuje wszystkie próby stosowania otwartych modeli produkcji i dystrybucji treści, metod pracy i komunikacji w sferze nauki, czyli otwarty dostęp do publikacji naukowych, danych surowych, laboratoriów, kursów, podręczników. Otwarta nauka chce stosować otwarte modele współpracy naukowej, otwarte oprogramowanie, otwarte metody pracy a także otwarte recenzowanie i opiniowanie osiągnięć naukowych. Rodzą się nowe sposoby pomiaru wpływu nauki, które stają się częścią tego systemu – np. Article Level Metrics.

W roku 2008 – w ramach projektu podsumowującego dotychczasowe osiągnięcia – zatytułowanego Science Commons zostały opracowane 4 podstawowe zasady odnoszące się do otwartej nauki, są to:

  • zapewnienie otwartego dostępu do treści (publikacje, rękopisy, raporty) finansowanych z publicznych pieniędzy;
  • zapewnienie otwartego dostępu do narzędzi (oprogramowanie) finansowanych z publicznych pieniędzy;
  • przenoszenie danych badawczych finansowanych z publicznych pieniędzy do domeny publicznej (metadane, dane surowe);
  • inwestowanie w otwartą cyber-infrastrukturę (sieci, sprzęt, e-laboratoria).

Dziś można do tego dodać także wspieranie otwartych modeli społecznościowych (citizen-science) włączających do procesów badawczych wolontariuszy i pasjonatów danej dziedziny oraz wdrażanie otwartego recenzowania (open peer-review).

Open Access – otwarty dostęp do publikacji naukowych i danych badawczych

W latach 90. rozpoczęły się zmiany związane z pojawieniem się Internetu i nowych możliwości w komunikacji naukowej. Zaczęły powstawać elektroniczne repozytoria i czasopisma otwarte, w których naukowcy upowszechniali swoje prace w różnych formach. Powstał silny ruch społeczny, który doprowadził do stworzenia nowych modeli publikowania naukowego, standardów, oprogramowania sprzyjającego darmowemu upowszechnianiu publikacji.

Kanały komunikacji otwartej (open access), którymi przepływają treści, dane i idee:

  • otwarte repozytoria publikacji;
  • otwarte repozytoria danych surowych;
  • otwarte czasopisma;
  • otwarte konferencje;
  • otwarte laboratoria.

Monopol wydawców został złamany a tradycyjne formy publikacji i komunikacji zastąpione zostały przez hybrydowe lub całkiem otwarte. Powstały nowe wydawnictwa open access, które funkcjonują w różnych modelach ekonomicznych, ale ostatecznym efektem tego funkcjonowania jest otwarta publikacja. Listę wydawców stosujących nowy otwarty model można zobaczyć na stronach ich stowarzyszenia OASPA: http://oaspa.org/membership/members/.

Dziś Ruch Open Access jest w fazie dojrzałej, wypracował szereg deklaracji, zaleceń, modeli, zasad, zrealizował tysiące projektów, które działają i upowszechniają wyniki badań. Jedną z najważniejszych organizacji, która wpływa na te zmiany jest SPARC, EIFL, UNESCO, LIBER, Creative Commons i inne.

Panton Principles – otwarty dostęp do surowych danych naukowych

Surowe dane badawcze, to dziś nowe wyzwanie w świecie nauki, otwieranie tych danych już się odbywa, ale napotyka na wiele barier i jest trudniejsze niż otwarte upowszechnianie publikacji. W roku 2009 naukowcy Piotr Murray-Rust, Cameron Neylon, Rufus Pollock i Jan Wilbanks spisali w Cambridge (UK) kilka zasad odnoszących się do prawnej otwartości danych badawczych. Zasady te zostały potem dopracowane przez członków grupy roboczej Open Knowledge Foundation ds. Otwartych danych w Nauce i zostały oficjalnie zaanonsowane w lutym 2010 roku. Są one dziś znane pod nazwą Panton Principles http://pantonprinciples.org/.

Formalnie zaleca się, by wszystkie dane i publikacje wytworzone za publiczne pieniądze od razu przechodziły do domeny publicznej, były dobrem wspólnym. Można wykorzystać do tego licencje Public Domain Dedication lub licencje Creative Commons Zero. Jeśli nie uda się wypełnić takiego warunku, to wylicza się inne możliwości, które powinny być spełnione:

  • Udostępnionym danym powinno towarzyszyć klarowne oświadczenie dotyczące woli i oczekiwań co do ponownego użycia zarówno pojedynczych rekordów, części, bądź całości danych. Takie oświadczenie powinno być precyzyjne, nieodwołalne i oparte o wybraną formułę licencji lub całkowitego zwolnienia z ochrony. Kiedy udostępnia się dane, powinno się formalnie określić zasady ich wykorzystania.
  • Wiele powszechnie uznanych licencji nie jest odpowiednich dla publikowania otwartych, surowych danych lub zbiorów danych. Licencje, które są stworzone i dostosowane do stosowania w odniesieniu do zasobów sieci takie jak: Creative Commons, GFDL, GPL, BSD itp. nie są odpowiednie dla danych a ich użycie jest odradzane. Zaleca się używanie licencji odpowiednich dla danych, które nazywają się Conformant Data Licenses: http://opendefinition.org/licenses/#Data
  • Nie powinno się stosować licencji, które ograniczają ponowne handlowe wykorzystanie lub ograniczają produkcję dzieł pochodnych, wyłączających stosowanie ich do określonych celów, konkretnych osób czy organizacji — to jest zdecydowanie odradzane. Licencje takie uniemożliwiają skuteczne ich zintegrowanie i ponowne zastosowanie w działalności gospodarczej, gdzie mogłyby zostać wykorzystane z pożytkiem.

Otwarta nauka w Polsce

W Polsce idea otwartej nauki przebija się powoli do świadomości naukowców, jej promocja trwa co najmniej od 2001 roku, powstają projekty otwarte. Rozwój działań na rzecz budowania modeli i narzędzie open access w Polsce można prześledzić w kalendarium działań na rzecz Open Access opracowanym przez Stowarzyszenie EBIB i innych członków KOED.

Koalicja Otwartej Edukacji wspiera rozwój otwartej nauki. Opracowane przez KOED w 2010 roku Rekomendacje dla nauki polskiej dotyczące reguł otwartości pokazują reguły i zasady umożliwiające polskim instytucjom naukowym w pełni wykorzystać nowe możliwości dystrybucji wiedzy oraz pomóc w skutecznym realizowaniu statutowych misji.

MNiSW interesuje się modelem open access, w 2011 roku zamówiło ekspertyzę oceniającą możliwości wdrożenia tego modelu w Polsce. Ekspertyza ta, wykonana przez ICM UW, pokazuje ścieżki, jakimi mogą podążać instytucje nauki, gdyby zdecydowały się na politykę otwarcia. Z większych instytucji naukowych w Polsce nowymi rozwiązaniami interesuje się już dziś wiele instytucji, ale pierwszymi były:

  • ICM UW – portal, seminaria, ekspertyzy, repozytorium otwarte, promocja, publikacje
  • UMK – promocja, konferencje, debaty, repozytorium otwarte, czasopisma otwarte, OZE
  • UAM – repozytorium otwarte, warsztaty, publikacje, promocja
  • PAN – seminaria, otwarte czasopisma
  • AGH – promocja, publikacje, kursy otwarte.

Występowały one z różnymi inicjatywami otwartościowymi, od promowania idei począwszy, do wprowadzania projektów otwartych czy organizowani spotkań, konferencji, apeli, angażowania się w europejskie projekty, monitorowania zmian związanych z reformą nauki oraz prawa autorskiego. Najważniejsze publikacje polskie o modelach i działaniach open access można prześledzić w Bibliografii OA w Polsce opracowanej przez członków KOED. 

Działania Komisji Europejskiej

  • test w VII Programie Ramowym;
  • badania i raporty o modelu OA;
  • komunikat i rekomendacje w sprawie wolnego dostępu do zasobów wiedzy: Dane naukowe: otwarty dostęp do wyników badań przyczyni się do zwiększenia potencjału innowacyjnego Europy Polska wersja komunikatu
  • Horizon 2020Erasamus+

Komisja uważa, że darmowy dostęp do zasobów nauki finansowanych przez UE ułatwi naukowcom i przedsiębiorstwom skorzystanie z wyników badań finansowanych ze środków publicznych, spowoduje to zwiększenie możliwości innowacyjnych Europy oraz da obywatelom szybszy dostęp do odkryć naukowych.  Z tego powodu określiła cele polityki otwartego dostępu do badań finansowanych przez Komisję Europejską w perspektywie nowych programów naukowych w Horizonie 2020 i Erasmusie+. Decyzje te stanowią ramy polityczne działań w zakresie open access dla państw członkowskich UE. Polska musi się do nich dostosować.

Więcej o open access zob. w nowym portalu KOED Uwolnij naukę!

Opracowała Bożena Bednarek-Michalska